KAPI TOKMAKLARININ DİLİ VARDI

Katlı katlı binalar yokken, betonun henüz yapıdaki saltanatı keşfedilmemişken de binalar vardı elbette.

Aslına bakarsanız bizim barınma kültürümüzde yurt adı verilen çadırlar vardı ilk önce. Bir gencin evliliği öncesinde ona ait bir yurt kurulurdu. Toy düğünün ardından gelinle güveyi bu çadıra girerdi. Bu şekilde somutlaşan yeni aile düzeni kurulmasına da gençleri yurt-yuva sahibi yapmak denilirdi.

Çadıra “eb” sonra da “ev” denildiği için zaman içerisinde bu sefer yeni evlendirilen gençler için kullanılan yurt yuva sahibi eylemek sözünün yerine bir de ev-lendirmek, terimi çıktı. Zaman içerisinde her iki söz de Türkçemizin bir zenginliği olarak bugüne kadar kullanılageldi.

Yerleşik hayata geçiş döneminden itibaren atalarımız dünya yapı mimarisi içerisinde tamamen doğal malzemeden oluşan bir yapı tarzını benimsemiş, taş, ağaç, kerpiç, kiremit gibi malzemelerle en basit ve kolay bir şekilde ev yapımını gerçekleştirmişti.

İster bir avlu içerisinde, isterse yola sıfır bir duvarla yükselen bir ev olsun, evin en önemli bölümü olarak kapılara özel bir önem vermiştir bizim milletimiz. Bu önem kapının yapısından ziyade ev için ifade ettiği sosyal temsilden kaynaklanmıştır.

Evlerde ve devlet dairelerindeki bu tür ağaçtan yapılmış ana kapılara ‘cümle kapısı’ denirken, İstanbul’da “bab-ı âlî” devlet kapısı anlamında ‘yüce kapı’ adı verilmiştir. Kapıdan hareketle de kapıda kalmak, kapı beklemek, dip yatıp kapı gözlemek, kapı dibi komşu(olmak), kapının önünü süpürmek, kapı gibi adam (olmak) ve daha nice, kapıyla ilgili çok güzel sözlerimiz olmuştur güzel Türkçemizde.

Bu tür geleneksel ev yapısına sahip olan Anadolu’nun çok yerinde ana kapılar kilit bilmezdi. Evde olmayan insanlar kapının iki kanadı arasına ya ip bağlarlar ya da basit bir telle birleştiriverirlerdi. Bunların cisim ya da eşya dili, “Biz evde yokuz. Misafirliğe gittik.” Ya da konu komşuya, “Biz evde yokuz. Gelip geçerken bizim eve de göz kulak oluverin.”demek istenirdi. Hani hırsızlık ya da uğursuzluktan değil de yaramazlık yapan çocuklar olursa onlara karşı bir koruma ya da uzaktan yakından bir tanıdık ya da bir yabancı gelirse komşuların onunla ilgilenivermesi için bir istek ve bir işarettir bir anlamda.

Daha düzenli yapılmış iki katlı ev düzenine, şehirlerde de hanay veya konak tarzı ahşap bina tarzına geçilince üst kattan ya da geniş bahçenin bir köşesinden duyulması için cümle kapısına yerleştirilen demir bir zemine vurarak ses çıkarması için kapı tokmakları takılır olmuştur.

Ne var ki kapılara konan tek bir tokmağın sesi kapıya gelen kişinin veya kişilerin cinsiyetini belli etmediği için zaman zaman misafir karşılamada ya da kapıya gelen satıcılarla ya da tanınmayan kişilerle muhatap olma konusunda sıkıntılar yaşanır olmuştu.

İşte bu sıkıntı içerisinde atalarımız kapılara konan tokmak konusunda çok zarif, ince ve nezaketli bir çözüm üretmişlerdir. Kapıya bir yerine iki tokmak koymuşlardır. Bunlardan çalındığında “tok…  tok…  tok…” diyerek kalın ses çıkaran tokmaklar erkekler için kullanılmaya başlanmış, “tık… tık… tık…” diye ince ve zarif şekilde ses çıkaran tokmaklar ise kadınlar için kullanmaya başlanmışlardır. Dolayısıyla kapıya gelen kişinin çaldığı tokmağın çıkardığı sese göre gelenin cinsiyeti de anlaşıldığı için kapıya çıkması gerekenler çıkmış diğerleri ise sessizce sükût etmişlerdir.

Bizim çocukluğumuzda evlerimiz toprak damlı evlerdi. Öyle cümle kapısı filan söz konusu değildi. Kapı önüne gelenler erkekse yüksek sesle, “Ev sahibi!.. Amca, dayı, bizim oğlan!..” diye bağırarak konu komşuya da geldiklerini duyururlar, bir eve sessizce girmezlerdi. Benim Zühtü amcam bu konuda çok özeldi. Kapı önüne gelmeden daha başlardı bağırmaya, “Hilmi ağa!.. Amca, dayı, gara sağdıç!..  Evde kimse yok mu?” Geldim ha!.. Gidiyom ha!.. Davran bizim gelin daha sofrayı yazmadın mı?” Biz en çok da bu amcamızı severdik, bu teklifsiz, deli dolu tavrından dolayı… Onun bu şekilde davranışının sırrını yıllar sonra çözdük hayal dünyamızda. Meğer eve gelişini duyurmak istermiş konu komşuya. Evde olanların kendilerini toparlamasına fırsat vermek istermiş.

Düşünüyorum da şimdi, ses iletme cihazlarıyla katlı binaların kaçıncı katında olursak olalım apartman girişine gelen birisi zili çaldığında konuşmak mümkün oluyor. Hatta görüntülerini görmek bile mümkün oluyor artık. Ne var ki, zil çalınca cevap verenlerden tokat gibi bir ses yayılıyor çoğunlukla ortalığa; “Kim o?” Oysa öyle miydi ya!.. Bizim kültürümüzde “Buyurun, ya da buyurun efendim! Kimi aradınız? Hay hay!.. Tarzında zarif sözlerimiz vardı. Kapı zilini çalanların da dilinde, “Hanım kızım, hanımefendi, delikanlı, ben filanca… Babanızı aramıştım. Aradığımı söyler misiniz? Tarzında karşılıklı nezaket sözleriyle dolu güzel konuşmalar vardı.

Gönlü güzel insanlar, hayatın her alanında yarattıkları nezaketi kapı tokmaklarında bile sergilemişlerdi. Hani kapı tokmakları dedikse de, onların kimisi zarif bir hanımefendi eli tarzında, ya da bir pelikan boynu estetiğinde olurdu. Nezaket haddeden geçmemişti belki, yal ü bal olmamıştı, fakat kapılardaki aslı metal olan cisimler bile bir estetik kimlikle karşılar olmuştu misafirlerini.

Evet, bir zamanlar kapı tokmaklarının bile dili vardı…

şerif kutludağ